Los van de muur

Els wilde zelf de sleutel in het slot steken. Roos had haar arm aangeboden voor de laatste paar passen van de auto naar de deur, maar bij de klink liet ze hem los. Ze probeerde de sleutel verkeerd om, draaide hem en kreeg de deur open.

Binnen bleef ze staan.

Liv kwam met de blauwe tas achter hen aan. Het dressoir, de kapstok, het vakje voor de post: alles stond waar het hoorde. Het was kouder dan gisteren. Roos deed de deur dicht en vroeg of Els eerst wilde zitten.

‘Ik wil even kijken.’

Ze keek niet naar de trap. Haar blik ging over de spullen in de ontbijtkamer, de wasmand, de lakens op de tafel. Ze pakte de leuning van de dichtstbijzijnde stoel en trok hem een stukje naar zich toe.

‘Niet deze,’ zei Roos.

‘Hier kan ik op zitten.’

‘Dat weet ik. Maar op die andere kun je je been kwijt.’

Liv zette de tas neer en haalde de stoel die Roos bedoelde uit de zitkamer. Hij was wat lager, met armleuningen waar Els zich op kon steunen. Els wachtte terwijl ze hem naast de tafel zetten. Ze zei niets, maar haar kaken stonden strak. Pas toen ze zat, liet ze haar adem hoorbaar los.

Liv legde een opgevouwen deken klaar om haar been op te laten rusten. Roos corrigeerde de hoogte na een blik op Els’ gezicht. Ze deden het minder handig dan de mensen die gisteren hadden geholpen. Els moest twee keer zeggen waar het pijn deed.

‘Het hoeft niet perfect,’ zei ze.

‘Nee,’ zei Roos. ‘Maar het hoeft ook niet expres vervelend.’

Ze legde de jas over een stoel en zette de boodschappentas op tafel. Daarin zaten brood, twee appels, de papieren die Els had meegekregen en een doosje dat ze die ochtend hadden opgehaald. Liv hoefde niet te vragen wat daarvan voor haar was. Niets.

Bram kwam binnen met zijn werkjas nog dicht. Hij bleef op de drempel van de ontbijtkamer staan.

‘Hoe gaat het?’

‘Ik word lastig,’ zei Els.

‘Dat was te verwachten.’

Ze glimlachte kort. Hij zette zijn tas in de gang en kwam naar haar toe. Hij wilde horen of ze nog steeds wilde dat hij aan het werk ging, en legde uit dat de afwerking niet diezelfde middag klaar zou zijn. Het zouden geen open gaten blijven, maar de nette wand en de deurreparatie kwamen daarna. Els luisterde met haar handen op de armleuningen.

‘Maak het los,’ zei ze.

‘Dat gaan we doen. Ik vraag het niet omdat ik twijfel, maar omdat jij straks moet weten wat ik gedaan heb.’

Ze knikte. ‘Ik wil de onderdelen niet terug aan de muur.’

Bram keek naar haar. ‘Goed.’

Hij zei het zonder opluchting te veinzen over een probleem dat daarmee zeker opgelost was. Liv was daar dankbaar voor. Ze had vannacht wakker gelegen bij elk geluid van haar eigen verwarming, en tegelijk geen ogenblik verlangd naar nog een opname van het pension. De twee dingen konden naast elkaar bestaan. Ze was er moe van.

Roos begon koffie te zetten. Els vroeg of ze niet iets anders te doen had, en Roos zei dat dat over een uur zo was. Ze kon niet de hele middag blijven. Els keek op haar telefoon om de tijd te zien.

‘Je kunt daarna weer mee,’ zei Roos. ‘Of Liv brengt je. Maar je blijft hier niet zitten omdat ik werk heb.’

Els trok de deken iets van haar knie. ‘Ik snap het.’

Liv ging met Bram naar boven. Ze had verwacht opnieuw te blijven staan op de laatste trede, maar ze liep door tot op de overloop. Acht stond open. De stoelen waren uit elkaar gehaald en langs de wand neergezet. Eén lag op zijn kant omdat een poot niet goed meer vastzat. Het raam was dicht; Bram had het gisteren gesloten voordat hij vertrok. Op de vloer lagen vezels en een dun stukje hout, los van een beschadigde hoek.

Ze kon nu zien waar Els had gezeten. De kamer leek er niet anders groot door. Dat had ze ergens verwacht: dat de plek haar iets zou vertellen over waarom het zo erg was geweest. Het was gewoon een strook vloer met meer ruimte nu de stoelen apart stonden.

Bram keek naar haar. ‘Wil jij beneden helpen? Je hoeft hier niet bij te blijven.’

‘Ik wil graag zien wat er weggaat.’

Hij knikte. ‘Dan moet je ruimte houden als ik bezig ben.’

Ze ging bij de deur staan. Het houten kastje hing nog op zijn plaats. Het plankje eronder was leeg. Liv herinnerde zich de kleine voetjes van Els’ recorder in Brams hand. Ze had gisteren gedacht dat ze nooit meer naar dit deel van de kamer zou kunnen kijken zonder het apparaat te zien. Nu zag ze een plank met een vergeelde rand.

Bram legde bescherming op de vloer en maakte eerst ruimte voor zijn spullen. Hij schoof de losse stoelen één voor één naar de andere kant. Liv hielp bij een lichte, tot hij zei dat hij het verder zelf deed. Hij tilde rustig, zette een stoel neer als hij zich moest omdraaien, controleerde de vloer waar hij zijn tas wilde hebben.

De koffie kwam boven in twee koppen op een klein dienblad. Roos zette het op de vensterbank en keek de kamer in.

‘Zo stond het dus niet,’ zei ze.

‘Nee.’

Ze knikte. ‘Ik heb gisteren beneden alleen maar dat raam gezien.’

Liv wilde haar zeggen hoe vaak ze haar stem had gehoord, precies onder de woorden van de hulpverleners door. Ze zei alleen: ‘Els hoorde je.’

Roos keek naar de vloer. ‘Mooi.’

Toen ze weer naar beneden was, begon Bram. Het eerste geluid was gewoon gereedschap op metaal. Liv voelde haar buik samentrekken en ging toch niet dichterbij staan. Hij had geen koptelefoon, geen meetapparaat dat een antwoord kon geven op wat zij wilden weten. Hij werkte aan iets wat ooit door handen gemaakt en vastgezet was.

Een schroef wilde niet mee. Hij stopte, pakte iets anders en kreeg hem los. Liv keek naar de rand waar de verf met het hout was verkleefd. Onder het gelakte oppervlak verscheen een lichtere strook. Het voorwerp dat haar al die dagen naar zich toe had getrokken, kwam met een klein, onfraai geluid van de muur.

Hij hield het even op om een plaats te zoeken waar hij het kwijt kon. Liv wees naar de vrije plek op zijn bescherming.

‘Daar?’

‘Ja.’

Het kastje lag op zijn rug. De hendel stak opzij. De metalen flap zat nog bij de as, met het witte verfspoor dat ze die nacht in acht had gezien. Ze herkende hem zonder hem aan te raken. Het was niet minder onaangenaam om het zo te zien.

Aan de andere kant van de overloop ging zeven verder open toen Bram ernaartoe liep. Liv bleef niet bij het afgenomen kastje staan. Ze volgde hem en hielp het bed zoveel verschuiven als hij nodig had. Ze voelde de weerstand van het matras tegen haar onderarm, hoorde het hout langs de vloer gaan. Daarna keek ze naar het rooster achter het hoofdeind.

De plek waar ze haar hoofd had neergelegd zat er vlak onder. Ze had de afstand in haar herinnering kleiner gemaakt. Nu kon ze haar hand tussen de twee plaatsen leggen. Dat was genoeg om er boos van te worden, op de kamer, op zichzelf, op de vanzelfsprekendheid waarmee ze de eerste avond haar kussen had opgeschud.

Ze ging opzij toen Bram erbij moest.

Het rooster kwam los. Aan de achterkant zat stof; langs een rand was de verf iets donkerder. Bram legde het niet in haar hand, maar bij zijn gereedschap. Liv had hem ook niets gevraagd. Ze keek naar de opening en zag geen diepte die ze niet eerder had verwacht. Een gewoon donker stukje buis.

Beneden riep Els of ze het zou horen als er in de keuken iets moest worden verschoven. Bram antwoordde dat hij eraan kwam. Hij liet boven niets achter waar ze met haar vingers aan moest zitten. De tijdelijke afscherming kwam op zijn plaats voordat hij naar beneden ging.

In de keuken stond Roos met haar jas aan bij de tafel. Els had haar telefoon op de armleuning gelegd. Ze keek op toen Liv binnenkwam.

‘Is het eraf?’

‘Het kastje en het rooster zijn los.’

‘En die klep?’

‘Zit erbij.’

Els ademde langzaam uit. Haar gezicht veranderde niet genoeg om er opluchting aan te kunnen aflezen. Ze vroeg of Liv een appel wilde snijden; het mes lag verderop en ze had er niet om willen blijven roepen.

Liv sneed de appel in parten. Een paar waren aan één kant bruin. Ze sneed de plekken weg en schoof het bord naar Els toe. Roos pakte er een zonder te vragen.

‘Ik ga,’ zei ze. ‘Laat me weten hoe laat je komt. Niet de hele tijd een verslag, alleen hoe laat.’

Els knikte. ‘Ik zal je geen bouwjournaal sturen.’

‘Dank je.’

Ze bukte om Els een kus te geven. Els hield haar even aan de mouw vast. Liv draaide zich naar het aanrecht. Ze hoorde niet wat er werd gezegd en probeerde het niet te verstaan. Daarna liep Roos naar buiten. De deur ging open en dicht, en haar stappen verdwenen in de richting van de straat.

Bram was in de keuken bezig. Els zat aan tafel. Liv legde het mes in de spoelbak en keek uit het raam, waar de laatste blaadjes van een struik tegen de natte stenen lagen.

Boven de vrijstaande voorraadkast schroefde Bram het bestaande inspectiepaneel in het lage plafond los. Daar zat het bereikbare verbindingsstuk. Het oude uiteinde achter de kast bleef in het vaste pleisterwerk zitten. Hij liet haar bij het geopende paneel zien welke route hij losmaakte en welke stukken daarna afzonderlijk dicht zouden zijn. Boven hoorde ze hem nogmaals lopen. Ze ging alleen mee wanneer hij haar riep om iets te bekijken.

Het werk duurde. Er was stof. Bram moest halverwege naar zijn bus voor iets dat hij beneden had laten liggen. Els wilde naar het toilet en Liv hielp haar de korte weg door de gang, onhandig genoeg om Els te laten zeggen dat ze niet van glas was. Liv liet haar arm iets losser. Ze bleven staan tot Els zelf verder wilde.

Toen ze weer zat, was het brood niet langer genoeg voor de lunch. Liv maakte boterhammen. Bram at er twee, met zijn handen boven zijn knie om de kruimels niet op de tafel te laten vallen. Hij vroeg Els of ze de oude stoelen wilde bewaren. Ze keek naar het plafond.

‘Niet die met die kapotte poot.’

‘Dat dacht ik.’

‘De rest beslis ik later.’

‘Prima.’

De middag schoof door de ramen. Er werd niet nog één keer iets afgespeeld. Liv zag op haar telefoon een bericht van Mara en antwoordde dat ze die avond zou bellen. Ze had het gesprek graag nu gevoerd, buiten, weg van het werk. Maar Els wilde graag weg zodra Bram klaar was met het deel waarvoor zij er moest zijn. Ze zouden niet nog tot de avond blijven om te kijken hoe het huis klonk.

Bram riep haar naar boven toen hij de bereikbare verbindingen had losgemaakt en de overblijvende stukken afzonderlijk had afgesloten. Hij wees aan wat hij had gedaan. Liv keek goed, zonder te doen alsof ze daarmee een bouwkundige inspectie uitvoerde. De route van zeven naar de aftakking hing niet meer samen met de stukken naar acht en de keuken. De verwijderde delen lagen apart. De plekken waar de fittingen hadden gezeten waren afgeschermd; de nette afwerking zou later komen.

Hij had foto's gemaakt voor Els. Liv vroeg of hij ze aan haar wilde laten zien beneden. Hij nam zijn telefoon mee.

Els bekeek iedere foto. Bij de eerste vroeg ze welke kamer het was. Bram wees de rand van de deur aan en ze herkende hem. Bij de tweede zei ze: ‘Dus dat zit niet meer aan elkaar.’

‘Nee.’

‘En die keuken?’

Hij liet de volgende zien. Ze pakte haar bril uit haar tas. Toen ze klaar was, gaf ze de telefoon terug.

‘Goed.’

Het woord had weinig ruimte nodig. Liv had verwacht dat iemand meer zou zeggen. Els pakte haar telefoon en maakte de resterende 495 euro over. De 150 euro die ze al had aanbetaald stond op Brams rekening. Daarmee was het afgesproken werk van 645 euro betaald; de afwerking zou afzonderlijk worden geregeld. Bram controleerde de betaling, bedankte haar en stond op om zijn spullen in te pakken.

Op het dressoir lag de oude recorder. Els keek ernaar toen Liv de tas pakte.

‘Die gaat mee.’

‘Ja.’

Dit keer hield Els hem zelf vast. Ze bekeek het donkere scherm, wikkelde het snoer eromheen en legde het in het zijvak. De rits sloot niet meteen. Ze haalde het snoer eruit, vouwde het kleiner en probeerde opnieuw. Liv wachtte tot ze klaar was.

De bestanden op Livs eigen apparaten stonden nog waar ze stonden. Ze had niets gewist. Ook de kopieën die Els ontvangen had waren er nog; de recorder was niet het enige ding waarop het geluid bestond.

Ze hielp Els haar jas aan. Het ging beter dan gisteren, niet omdat Els minder pijn had maar omdat ze nu eerst vroegen welke kant prettig was. Bram bracht de onderdelen naar buiten in de bak waarin hij de losse spullen verzamelde. Els wilde niets daarvan voor zichzelf houden. Hij zou de verwijderde delen op de gewone manier afvoeren na de vastlegging van zijn werk.

Bij de voordeur keek Els nog eenmaal om. De ontbijtkamer was vol, het huis moest schoon, de wand moest afgewerkt en de deur van acht hersteld. Ze zei dat hardop, één voor één, tegen Bram.

Hij knikte bij ieder onderdeel. Hij had werkbonnen bij zich en afspraken om te maken.

Liv legde de blauwe tas op de achterbank. Els deed haar best om rustig te gaan zitten, zonder zich in de stoel te laten vallen. Toen Liv om de auto heen liep, zag ze haar met haar hand op haar been wachten tot het weer ging.

Ze vroeg of ze klaar was.

‘Ja,’ zei Els. ‘Rijden maar.’