Het laatste beeld

In september leerde ik dat de eerste bus naar school niet altijd stopte als de chauffeur kon doen alsof hij je niet zag.

Ik leerde dit op een natte dinsdag terwijl ik een portfoliokoffer boven mijn hoofd hield op een manier die noch het werk, noch mij beschermde. De bus reed voorbij met drie lege stoelen zichtbaar achter het raam. Ik stond in het opspattende water en zei iets waar mam vooral bezwaar tegen zou hebben gehad omdat ze het die ochtend zelf al had gebruikt.

De volgende bus kwam twaalf minuten later.

Ik kwam nat en boos op school aan. Het hoger onderwijs had me duidelijk nog geen ander mens gemaakt. Een jongen uit mijn klas leende me een handdoek die hij gebruikte om kwasten schoon te maken. Die liet een blauwe veeg op mijn wang achter waar niemand tot de lunch iets van zei.

We zaten met z'n veertienen op de vooropleiding. Sommigen waren jonger dan ik had verwacht, anderen ouder. Eén vrouw had zes jaar in een bakkerij gewerkt en kon een hand zo nauwkeurig tekenen dat ik het persoonlijk bedreigend vond. Een jongen die met een dure camera was aangekomen, maakte een film waarin niemands voeten binnen het beeld bleven. Daar was ik ongeveer een uur opgelucht over, en toen liet hij ons een foto zien waarvan de hele klas stil werd.

Het was nuttig om eraan herinnerd te worden dat mensen op dezelfde dag goed en slecht in verschillende dingen konden zijn.

Ik werkte nog steeds drie avonden per week in de supermarkt. Lou had mijn rooster rond de opleiding aangepast en me verteld dat dit niet betekende dat ik achter de kassa essays mocht inleveren. Zoe slaagde voor haar rijexamen en stuurde iedereen een foto van het bewijs, met haar duim over het grootste deel van haar achternaam. Sam kreeg twee vaste keukendiensten bij de pub naast het station en af en toe extra uren als iemand ziek was. Hij kwam thuis met de geur van uien en stoom uit de vaatwasser, wat mam beter vond dan de geur van zorgen die volgens haar in juni zijn kamer had gevuld.

De terugbetalingen waren klein. De map met brieven niet.

Er stond nog een rechtszitting over de cameradiefstal op het programma. Sam deed niet alsof die zaak was verdwenen omdat er in de buurt een erger misdrijf was gepleegd. Hij ging nog steeds naar afspraken over het gokken. Sommige weken zei hij er weinig over. Andere weken kwam hij geïrriteerd thuis omdat iemand een vraag had gesteld die hij niet wilde beantwoorden. Mam leerde dat geen van beide stemmingen het hele verhaal vertelde.

De brief over mijn eigen onjuiste verklaring kwam in augustus. Er zouden geen verdere stappen tegen mij worden ondernomen. Ik las die woorden bij Caroline op kantoor met mam naast me en voelde een opluchting die zo scherp was dat het bijna pijn deed.

Toen dacht ik eraan hoe dicht ik erbij was gekomen die beslissing te gebruiken als bewijs dat ik niet zoveel schade had aangericht.

Ik stopte de brief in een map en vroeg hem niet meer te doen dan hij zei.

Finn was aangeklaagd in verband met Rowans dood en de poging te verbergen wat er was gebeurd. Hij was nog niet berecht. Er lagen procedures in het verschiet, verklaringen die getoetst moesten worden, beslissingen die niet aan mij waren. Ik had meer verklaringen afgelegd en te horen gekregen dat er misschien nog vragen zouden volgen. Ik bewaarde de gegevens die ik moest bewaren en hield op elke avond een eigen rechtszaal in mijn hoofd te bouwen.

De politie had Rowans telefoon in Birch Road gevonden, waar Finn had gezegd dat hij hem had achtergelaten. De aanmeldingspapieren lagen er ook. Een deel van het oorspronkelijke beeldmateriaal was bewaard gebleven; een deel niet. De zaak omvatte die dingen, de berichten, de verklaringen van andere mensen en meer werk dan ik ooit zou zien. Het was geen verhaal waarin één geluidsfragment alles zeker maakte.

Ik had de kaarten nog steeds niet terug.

Clare kwam soms in de apotheek. Mam hielp haar zoals elke andere klant, al waren er momenten waarop ze langer zacht met elkaar praatten. Patricia trok na de reparaties weer in haar huis. Ik zag haar een keer bij de bushalte en vroeg of de radiator nog steeds tikte. Ze zei van wel, en dat de loodgieter het karakter had genoemd omdat hij geen zin had het te repareren.

Die dag hadden we het niet over Finn.

Ik had niet bedacht hoe elk gesprek met zijn familie er voortaan uit moest zien. Die gesprekken waren geen test waarvoor ik moest slagen om trouw te blijven aan Rowan of een fatsoenlijk mens te zijn.

Rowans begrafenis was in juli geweest. Alice droeg sportschoenen onder haar jurk omdat hij zou hebben geklaagd over de andere schoenen die ze had overwogen. Denise vroeg mensen geen camera's mee te brengen. Sommige momenten herinnerde ik me nog met pijnlijke helderheid, andere kon ik helemaal niet terughalen. Ik hield op die gaten te zien als iets wat ik hoorde te repareren.

De privéfilm bleef privé.

Soms stuurde Alice me een bericht over welk fragment ze had gekeken. Soms gingen er weken voorbij zonder dat ze hem noemde. Zij en Denise namen in augustus samen met Jules een klein tafeltje op de stripbeurs. Alice stond erop twintig procent te houden van het geld van de ansichtkaarten die ze had helpen voorbereiden. Denise liet haar het geld houden en liet haar vervolgens meebetalen aan de lunch. Het leek het juiste soort ruzie.

Ze verkochten meer duivenkaarten dan iemand had verwacht. Jules’ animatiefilmpje speelde op een laptop met een handgeschreven bordje: iemand anders had de stem van de buschauffeur ingesproken, omdat Rowans opname nooit was gemaakt. Jules had Denise toestemming gevraagd om aan het einde een kort eerbetoon toe te voegen. Dat werd niet het middelpunt van de film. Het afwashandschoenmonster miste nog steeds zijn bus.

Ik kocht een afdruk en betaalde de volle prijs. Alice weigerde me korting te geven omdat ik al een gratis ansichtkaart bezat.

Thuis prikte ik ze allebei boven mijn bureau.

Op de tweede zaterdag van september gingen de Lantern Rooms open voor een beperkte middag met workshops in de voorste kamers.

Niet het hele gebouw. De oude zwembadhal bleef gesloten voor reparaties en inspecties. De binnenplaats bij de onderhoudsruimte was nog steeds ontoegankelijk. Er hingen nieuwe mededelingen, er waren tijdelijke afspraken over het beheer, en er lag een lijst met financiële vragen die een verse laag verf niet beantwoordde. Judith had niet langer de leiding over het centrum. Het onderzoek naar het geoormerkte fonds ging door, los van de strafzaak over Rowan.

Het centrum was niet gered door één donatie of een ontroerende toespraak. Mensen hadden kleinere kamers gevonden, tafels geleend, geruzied over verzekeringen en afgesproken minder activiteiten te organiseren. Het was minder indrukwekkend dan het plan dat Tarrant in de bibliotheek had beschreven. Maar de kans was veel groter dat er op een zaterdag iemand iets zou leren.

Val stond bij de ingang met de nieuwe dop onder zijn wandelstok en een klembord dat hij naar eigen zeggen niet nodig had.

“Je bent laat,” zei hij tegen me.

“Ik ben twaalf minuten te vroeg.”

“Te laat om met de stoelen te helpen.”

“U hebt me niet gevraagd met de stoelen te helpen.”

“Ik dacht dat je zelf initiatief had leren nemen.”

Ik pakte er twee van de stapel voordat hij verder kon gaan.

De kamer rook naar verf, vochtige jassen en de goedkope koekjes die iemand op een tafel bij de waterkoker had gezet. Het rook niet precies zoals vroeger, maar het was vertrouwd genoeg om me even in de deuropening te laten staan.

Val merkte het.

“Gaat het?”

“Geef me even een moment.”

Hij gaf me dat moment zonder het vol te praten.

Mam had zich voor de theetafel opgegeven. Sam werkte, maar had de avond ervoor onder Vals toezicht twee losse stoelleuningen gerepareerd. Volgens allebei was dat een beproeving geweest, veroorzaakt door de ander. Mevrouw Pemberton zat aan het bureau met een inschrijflijst en een grote, duidelijke mededeling over de kosten van de activiteit en het geld voor deelnemers die ondersteuning nodig hadden.

Ik las de mededeling twee keer. De informatie was niet spannend. Dat was een deel van de waarde ervan.

Ik hielp bij een beginnersles stop-motion, ik leidde niet de hele workshop. De docent van mijn opleiding had ermee ingestemd die te geven. Mijn taak was camera's neerzetten, kabels uit het looppad houden en geen vragen beantwoorden voordat de kinderen zelf iets hadden geprobeerd.

Dat laatste was het moeilijkst.

Een meisje dat Lena heette kwam binnen met een theezakje, een luciferdoosje en een heel specifiek plan. Ze was twaalf en zag mijn voorstel om met een eenvoudige beweging te beginnen als bewijs dat ik geen ambitie had.

“Het theezakje ontsnapt,” vertelde ze me.

“Uit de mok?”

“Van zijn werk.”

“Wat voor werk?”

“Thee zijn.”

Ik knikte.

“Begrijpelijk.”

Ze had van het luciferdoosje een koffer gemaakt. Het handvat was een gebogen paperclip en een gevouwen stukje blauw papier stelde een paspoort voor. Ze wilde dat het theezakje uit de mok klom, zijn bagage pakte en de keuken verliet.

“Heeft het benen?” vroeg ik.

“Nee. Dat zou gek zijn.”

“Natuurlijk.”

We zetten een klein tafeltje met een effen achtergrond klaar. Ik liet haar zien hoe ver een voorwerp tussen twee beelden moest bewegen om een rustige beweging te krijgen in plaats van een reeks noodsituaties. Ze verschoof het theezakje toch te ver, bekeek het resultaat en besloot dat het in paniek was.

“Dat werkt,” zei ze.

“Dat doet het.”

Een jongen aan de volgende tafel liet een plastic dinosaurus een brief bezorgen. Hij vroeg of het theezakje als buur in zijn film kon verschijnen. Lena overwoog de voorwaarden.

“Alleen als het niet weer hoeft te werken.”

“Nee. Het is met pensioen.”

“Goed.”

Ze besteedden tien minuten aan het regelen van een gezamenlijk optreden, zorgvuldiger dan wij de hele benefietavond hadden gepland.

Ik betrapte mezelf erop dat ik in Lena's decor reikte om de koffer recht te zetten. Ik stopte met mijn hand halverwege.

“Wil je dat ik die verplaats?” vroeg ik.

Ze keek ernaar.

“Nee. Het hoort scheef te staan. Het wieltje is kapot.”

Ik haalde mijn hand weg.

Toen het theezakje voor de vierde keer in de mok viel, schoof ze haar stoel achteruit en zei dat het hele ding waardeloos was.

“Welk stukje?” vroeg ik.

“Alles.”

“De koffer?”

“Nee.”

“Het paspoort?”

“Nee.”

“Het verhaal?”

Ze keek naar de mok.

“Het blijft niet staan waar ik het neerzet.”

We probeerden een kleinere mok. Toen een klein gevouwen steuntje achter het theezakje, buiten het zicht van de camera. De docent kwam erbij en liet Lena een andere manier zien om het touwtje vast te maken, zodat het niet het hele personage weer omlaag trok. Niets aan de oplossing was magisch. We veranderden één ding tegelijk totdat het beeld deed wat zij wilde.

Halverwege kwam Imani met haar vader. Hij kwam een doos geschonken tekenpapier brengen die zijn zus had verzameld. Imani had een camera bij zich maar vroeg het voordat ze foto's maakte, en hielp daarna het grootste deel van de middag een jongen om een kartonnen maan in iets te knippen wat minder op een aardappel leek.

Ze had een plaats in Manchester aangenomen. We hadden er op drie verschillende avonden over gepraat en waren er niet in geslaagd experts in langeafstandsrelaties te worden. Er zouden bezoeken zijn als we die konden betalen, telefoontjes die soms ongelegen kwamen en ruimte voor dingen die geen van ons nog kon voorspellen. We noemden dat niet bij voorbaat een tragedie.

Ze liep langs mijn tafel en raakte mijn schouder aan.

“Hoe gaat het met de film?”

“Arbeidsconflict. Theegerelateerd.”

“Belangrijk onderwerp.”

Lena keek op.

“Ben jij haar vriendin?”

Imani keek naar mij.

“Ja,” zei ik, voordat zij voor ons allebei moest antwoorden.

Lena knikte en ging verder met het verstellen van de koffer. De informatie vereiste geen nader overleg.

Om vier uur kwamen de eerste ouders aan. De kamer vulde zich met jassen, tassen, uitleg over projecten en volwassenen die te horen kregen dat ze geen natte lijm mochten aanraken. Mam ging rond om mokken op te halen. Val telde stoelen alsof er één met het theezakje mee zou proberen te vertrekken.

Lena's film was bijna af. Ze had het personage langs het huis van de dinosaurus laten reizen, een vacature laten afwijzen en bij een klein papieren station laten aankomen. Het laatste beeld moest laten zien hoe het instapte in een trein van een koekjesdoos.

Haar moeder riep vanuit de deur.

“Vijf minuten.”

“Ik heb er zeven nodig.”

“Je hebt er vijf.”

Lena keek naar me en verwachtte redding of verraad.

“We kunnen het opslaan zoals het nu is,” zei ik. “Je hoeft het einde niet te verpesten omdat we de zaal uit moeten.”

Ze dacht erover na. Toen schoof ze het theezakje weg van de rand van de koekjesdoostrein.

“Ik wil dat het wacht,” zei ze.

“Op de trein?”

“Nee. Op de andere. Deze gaat ergens heen waar het niet naartoe wil.”

“Goed.”

Ze zette de papieren koffer anders neer, bewoog het theezakje een heel klein beetje en stapte uit beeld. Ik maakte de foto. Toen nog een, nadat ze een kleinere beweging had gemaakt die ik nauwelijks kon zien.

We speelden de reeks af. Het theezakje bereikte het perron, keek naar de verkeerde trein en bleef staan waar het stond. De film eindigde voordat iemand had besloten wat dat wachten het zou kosten.

Lena keek er twee keer naar.

“Dat is beter,” zei ze.

Haar moeder kwam de koffer en het paspoort ophalen. Ik sloeg het project op in de map die de docent voor de workshopbestanden had klaargezet, controleerde de back-up en gaf Lena de kijkkopie op de manier die haar moeder had afgesproken. Het kleine decor ging mee naar huis in een papieren zak met luchtgaatjes, omdat Lena vond dat het theezakje die verdiende.

Toen iedereen weg was, leek de kamer kleiner. Er lagen snippers karton onder de tafels. Iemand had een ster aan een stoelpoot gelijmd. Imani vond een half koekje op de vensterbank en vroeg of het als een installatie telde.

“Hangt ervan af wie betaalt,” zei ik.

We stapelden samen de stoelen op. Mam zette de waterkoker uit. Val controleerde de ramen en klaagde over de ster zonder hem weg te halen.

Bij de deur keek ik terug naar de lege tafel waar Lena’s papieren station had gestaan. De camera was ingepakt. Er viel niets meer in beeld te brengen. Alleen een kamer die mensen hadden gebruikt en weer zouden gebruiken.

Imani hield de deur voor me open.

“Kom je?”

“Ja.”

Ik deed het licht uit en ging met haar mee.