Wat wordt opgeleverd

De keer dat Liv voor de volledige overdracht naar het erfgoedcentrum ging, stond de luidspreker op de kast waar hij hoorde. Er hing een nieuw etiket aan. Ze las het bij het binnenkomen en wees ernaar.

‘Dat helpt.’

Anouk keek op van haar computer. ‘Tot iemand die naam weer ergens anders opplakt.’

Mara zat bij het raam met een notitieboek op schoot. Ze was vroeg gekomen omdat de bus die erna kwam altijd nét te laat was. Haar tas stond op een stoel; er lag een sjaal op die aan het afglijden was. Liv ving hem en legde hem opgevouwen terug.

Ze was eraan gewend geraakt Mara op een scherm te zien. In het echt was haar haar korter dan op de videobeelden en zaten er krassen op het montuur van haar bril. Liv wilde iets zeggen over hoe goed het was haar zo te zien, maar Mara hield een hand op.

‘Voor we beginnen: je hebt bij nummer elf een opmerking laten staan die voor mij was.’

‘Waar?’

‘In je eigen toelichting. Niet in de publieksversie.’

‘O.’

‘Hij kan eruit. Je hebt hem uitgevoerd.’

Ze schoof het blad naar Liv toe. In de kantlijn stond een zin die Liv bijna in haar eigen stem hoorde: Mara, ik weet niet of ik deze ademteug terug moet zetten. Ze had hem inderdaad teruggezet. Ze haalde de opmerking weg en controleerde de zin die erna kwam.

Daarna begon de overdracht. Niet opnieuw twaalf gesprekken integraal beluisteren, maar de volledige verzameling openen, de bijbehorende teksten bekijken, controleren of de luisterversies en de documentatie met elkaar klopten. De oorspronkelijke digitale overzettingen waren niet door deze bewerking vervangen. De fysieke cassettes bleven bij de collectie, met hun eigen labels en gebreken.

Anouk had vragen genoteerd. Ze waren concreet. Welke versie moest aan een bezoeker worden gegeven? Kon ze losse fragmenten afspelen zonder de hele opname te laten horen? Wat deed ze als iemand een naam herkende die niet zeker genoeg was om in de tekst te zetten?

Liv gaf antwoord op de eerste twee. Bij de derde schoof ze haar stoel naar achteren.

‘Dan moet je die herkenning bewaren als een toevoeging van die persoon. Niet doen alsof je nu ineens kunt horen wat er altijd al stond.’

Anouk keek naar Mara.

‘Daar zou ik ook mee beginnen,’ zei Mara. ‘Misschien weten mensen wel echt iets. Maar dat is dan weer nieuwe informatie.’

Anouk maakte een aantekening. Ze hoefde niet bij ieder antwoord naar Liv te kijken om te zien of die zich aangevallen voelde. Dat was anders geweest op de ochtend van de drie eerste gesprekken. Liv had de vragen toen als een rij hekjes tussen haar en het einde van de klus gezien. Nu waren er mensen die de verzameling wilden gebruiken.

Ze luisterden samen naar een stuk van Willem Kooij. In de kleine ruimte was zijn stem nog altijd iets te groot voor de luidsprekers. Hij vertelde over een keuze die voor zijn bemanning voor de hand had gelegen en achteraf om uitleg vroeg. Er viel een stilte voordat hij een naam noemde. Liv wist welke stilte ze hoorde; ze had hem niet korter gemaakt omdat ze bang was dat mensen dachten dat de opname was vastgelopen.

Anouk leunde achterover. ‘Hij klinkt nu alsof hij tijd heeft.’

‘Die had hij ook,’ zei Mara. ‘Op dat moment.’

Liv glimlachte. Ze hoorde geen compliment dat ze meteen moest afzwakken met wat er niet gelukt was. Het geluid was bruikbaar, niet glad. Er zat nog steeds beweging achter de stem, de rand van een ruimte, een enkele klap die niet onder ieder woord vandaan te halen viel.

Bij Joop van Dijk zochten ze een ander stuk op dan de vorige keer. Joop lachte om iets wat de interviewer te snel dacht te begrijpen. De interviewer begon te protesteren en moest daarna zelf lachen. Anouk boog naar de computer om het tijdstip op te schrijven.

‘Dat wil ik laten horen.’

‘Waarom dit?’ vroeg Liv.

‘Omdat ze hier altijd heel serieus worden aangehaald. Alsof ze bij iedere tocht hadden staan bedenken dat het later geschiedenis zou zijn.’

Mara grinnikte. ‘Dat lijkt me vrij vermoeiend.’

Ze lieten het fragment uitlopen. Liv dacht aan de eerste avond in zeven, waarop ze aan tafel had gezeten met de hoofdtelefoon scheef en notities op haar knieën. Ze had dit werk daar echt gedaan. Het pension had niet alles wat ze erin had beleefd achteraf uit haar dagen kunnen trekken.

Anouk sloot de map en zei dat dit was wat ze nodig hadden. Ze wilde de overzichtstekst later nog een keer lezen zonder hen erbij; als er iets onduidelijk was in de bediening van de verzameling, zou ze het vragen. De inhoudelijke levering van de twaalf gesprekken was daarmee gedaan.

Liv pakte haar tas niet meteen. Ze keek naar het bureaublad, de gewone namen van de mappen, de datum van vandaag. Het voelde niet als de grote opluchting waarop ze in slechte nachten had gerekend. Meer als een oppervlak waarop ze eindelijk haar hand kon leggen.

Ze spraken de laatste praktische dingen af. Er moest nog een rekening worden afgehandeld. Mara's deel van het werk ging van Livs eigen opbrengst af, niet van een plotseling aangevuld budget. Anouk wist dat er meer tijd in had gezeten; ze hoefde zich niet te verontschuldigen voor een afspraak die ze al met elkaar hadden gemaakt.

Buiten bleef Mara bij de deur staan om haar jas dicht te maken.

‘Koffie?’ vroeg ze.

Liv keek naar de tijd.

‘Niet omdat het moet,’ zei Mara. ‘Mijn bus gaat pas over veertig minuten.’

Ze vonden een zaak met een vrije tafel naast de deur. Iedere keer dat iemand binnenkwam, bewoog het dunne gordijn voor de tocht mee. Mara pakte de kaart en legde hem weer weg.

‘Eén koffie is hier voldoende ingewikkeld.’

Liv bestelde er ook een. Toen de vrouw achter de toonbank vroeg of ze iets erbij wilden, zei Mara nee en Liv ja. Er was appeltaart. Hij werd op een bord geserveerd dat te klein was voor de slagroom.

‘Nu wil ik toch een hap,’ zei Mara.

Liv schoof het bord naar het midden. ‘Had je maar niet zo principieel moeten zijn.’

Ze aten met twee vorkjes. Mara vertelde over haar andere werk, over een opdracht die doorging als iemand anders op tijd de opname kon aanleveren. Liv stelde een vraag en kreeg een lang antwoord dat nergens naar het pension leidde. Ze merkte dat ze voor het eerst in dagen nieuwsgierig was zonder bang te zijn voor wat er achter de volgende zin kon komen.

Later vroeg Mara naar Els. Niet naar het huis, naar Els.

‘Ze loopt weer beter. Niet zoals ze zelf zou willen. Ze gaat te lang door als ze eenmaal bezig is.’

‘En jij?’

‘Ik ben er niet bij als ze dat doet.’

Mara keek naar haar.

Liv pakte haar kopje. ‘Ik ben maandag geweest. Ik had boodschappen bij me. Ze had koffie klaar en een lijst met dingen die ik níét hoefde te doen.’

‘Klinkt goed.’

‘Ik was eerst beledigd.’

‘Dat klinkt ook wel een beetje als jou.’

Ze lachten. Daarna vertelde Liv dat ze bij gewone geluiden nog steeds soms veel te snel wist waar iemand was. Ze hoorde een lade in haar eigen keuken en verwachtte een hand boven het aanrecht, hoewel ze alleen thuis was. Niet een stem, niet iets wat er onmogelijk kon zijn; alleen de snelheid waarmee haar hoofd een beweging afmaakte.

Mara luisterde met haar vork op het bord.

‘En wat doe je dan?’

‘Meestal kijken. Soms niet. Als ik weet dat er niemand is, hoef ik niet iedere keer op te staan.’

Mara knikte. Ze gaf geen naam aan de reactie.

‘Ik ben bang dat ik er nooit meer gewoon van kan genieten,’ zei Liv. ‘Van luisteren. Dat alles meteen werk of opletten wordt.’

‘Dat deed je daarnet niet.’

‘Wat?’

‘Toen die man bij de toonbank zijn bestelling vergat. Je zat te lachen.’

Liv keek naar de toonbank. De man was inmiddels weg. Ze herinnerde zich zijn eerste aarzelende woord en de vrouw die hem de keuze gaf tussen koffie en iets wat hij blijkbaar op ieder ander moment wel wist. Ze had geluisterd, niet omdat het belangrijk was.

Mara keek op haar telefoon. Ze moest gaan. Liv stond met haar op en liep mee tot de halte. Ze spraken af elkaar de week erna te zien zonder een werkbestand tussen hen in. Mara noemde een dag, Liv zei ja en zette hem meteen in haar agenda.

Bij de auto belde Els. Liv nam op terwijl ze nog stond.

‘Bram is klaar met de deur,’ zei Els.

‘Gaat hij weer normaal?’

‘Ik kan hem met één vinger openen. Dat is bijna verdacht.’

‘Niet expres met één vinger blijven proberen.’

‘Ik zei bijna.’

Liv lachte. Els vroeg of ze onderweg was. Liv zei waar ze stond. Ze had geen tijd afgesproken om te komen, en ze ging niet vanzelf het hele stuk omrijden.

‘Dan zal ik je alleen vertellen hoe het geworden is,’ zei Els.

Liv ging op de bestuurdersstoel zitten met de deur open. De wind draaide een stukje papier langs haar schoen.

De wand in zeven was afgewerkt. Er was een lichtere plek omdat Els niet de hele kamer had laten schilderen. In acht was het houten kastje weg, de muur dicht en de vloer vrij. De stoelen die ze niet wilde bewaren waren afgevoerd; de andere stonden niet meer op elkaar. Els had de linnenkast aan die wand gezet, zodat het een kamer was waar ze iets kon pakken zonder zich langs een stapel te wringen.

‘Ik dacht dat je alles zou willen veranderen,’ zei Liv.

‘Dat kan ik niet betalen. En ik wil dat bed houden.’

‘Dat is een goed bed.’

‘Jij hebt er nauwelijks in geslapen.’

Liv keek naar de bleke lucht boven het parkeerterrein. ‘De eerste avond wel een poosje.’

Els zweeg. Toen zei ze: ‘Ik heb volgende week weer mensen.’

‘Je gaat open.’

‘Niet alles tegelijk. Maar ja.’

Liv hoorde hoe graag ze had willen zeggen dat ze dan moest bellen, als er iets was. Ze kon het al bijna uitspreken, de ruime belofte die aan het einde van iedere dag overbleef als een afspraak zonder tijd.

‘Wil je dat ik nog iets meeneem als ik kom?’ vroeg ze.

‘Nee. Alleen jezelf. En kom niet eten als je geen tijd hebt om te blijven.’

‘Ik heb een afspraak staan.’

‘Dan kom je daarvoor een keer.’

Ze kozen een middag. Els hoefde geen lijst door te geven. Liv hoefde niet eerst te vragen wie er verder aanwezig was.

Thuis lag de rekening van het dak nog steeds op haar bureau. Ze borg hem op, samen met de stukken die erbij hoorden. Daarna schreef ze haar laatste werkuren bij en verstuurde wat nog verstuurd moest worden. De kosten waren niet kleiner geworden. Mara zou betaald worden, er was minder over dan ze had gehoopt. Ze hield genoeg over om niet te hoeven doen alsof dit een vrijwillige klus was geweest.

De map met de oorspronkelijke pensionopnamen stond op de schijf. Ze controleerde haar normale werkback-up zonder de bestanden af te spelen. Er was niets aan het bestand veranderd doordat ze het een paar weken niet had geopend. Dat wist ze zonder het te moeten horen.

Ze zette de computer uit. Op het aanrecht lag een envelop met een nieuwe klus die ze nog niet had aangenomen. Ze pakte hem, las de eerste bladzijde en schreef op een los vel welke vragen ze eerst beantwoord wilde hebben. Daarna legde ze alles terug. Ze kon morgen bellen.